IVF, ηλικία γονιών και DNA του μωρού: Τι βρήκε νέα μεγάλη μελέτη

Όταν ένα ζευγάρι προσπαθεί να αποκτήσει παιδί μέσω εξωσωματικής γονιμοποίησης, οι ερωτήσεις είναι πολλές. Και ανάμεσά τους υπάρχει συχνά μία που δύσκολα λέγεται δυνατά: «Μπορεί η διαδικασία της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής να επηρεάσει το DNA του παιδιού;»

Μια από τις μεγαλύτερες γενετικές μελέτες που έχουν πραγματοποιηθεί μέχρι σήμερα επιχειρεί να δώσει κάποιες απαντήσεις. Οι ερευνητές ανέλυσαν ολόκληρο το γονιδίωμα 24.030 ανθρώπων, συγκρίνοντας παιδιά που είχαν συλληφθεί φυσιολογικά με παιδιά που γεννήθηκαν μετά από τεχνικές υποβοηθούμενης αναπαραγωγής.

Τα αποτελέσματα, που δημοσιεύθηκαν στο Nature Medicine, δείχνουν ότι τόσο η ηλικία των γονιών όσο και ορισμένες συγκεκριμένες διαδικασίες υποβοηθούμενης αναπαραγωγής συνδέονται με μικρές διαφορές στον αριθμό και στο είδος των νέων γενετικών μεταλλάξεων που εμφανίζονται στο παιδί. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η εξωσωματική “προκαλεί γενετικά προβλήματα” στα παιδιά.

Τι είναι οι de novo μεταλλάξεις;

Κάθε παιδί γεννιέται με ορισμένες μικρές αλλαγές στο DNA του που δεν υπάρχουν ακριβώς με την ίδια μορφή ούτε στη μητέρα ούτε στον πατέρα του. Οι επιστήμονες τις ονομάζουν de novo mutations — νέες ή “εκ νέου” μεταλλάξεις. Πρόκειται για ένα φυσιολογικό μέρος της ανθρώπινης αναπαραγωγής. Μπορούν να δημιουργηθούν κατά τον σχηματισμό του ωαρίου ή του σπερματοζωαρίου ή κατά τις πρώτες κυτταρικές διαιρέσεις μετά τη γονιμοποίηση. Οι περισσότερες δεν προκαλούν κάποιο πρόβλημα. Ορισμένες, ανάλογα με το σημείο του γονιδιώματος στο οποίο εμφανίζονται, μπορούν να έχουν βιολογική ή κλινική σημασία.

Αυτό ακριβώς προσπάθησαν να εξετάσουν οι ερευνητές: τι επηρεάζει τον αριθμό και το είδος αυτών των μεταλλάξεων και αν κάποιες από αυτές συνδέονται με την υγεία του παιδιού.

Η ηλικία του πατέρα εξακολουθεί να παίζει σημαντικό ρόλο

Είναι γνωστό εδώ και χρόνια ότι όσο αυξάνεται η ηλικία του πατέρα, αυξάνεται κατά μέσο όρο και ο αριθμός των νέων μεταλλάξεων που προέρχονται από το σπέρμα. Η νέα μελέτη επιβεβαιώνει αυτή τη σχέση. Όμως έδειξε και κάτι ενδιαφέρον για τις μητέρες. Οι μητρικής προέλευσης de novo μεταλλάξεις επίσης αυξάνονταν με την ηλικία, με τους ερευνητές να παρατηρούν ότι η συσσώρευσή τους επιταχύνεται στις μεγαλύτερες ηλικίες. Με άλλα λόγια, η ηλικία και των δύο γονιών αφήνει διαφορετικό γενετικό «αποτύπωμα».

Αυτό δεν σημαίνει ότι ένας μεγαλύτερος σε ηλικία γονιός θα αποκτήσει παιδί με κάποιο πρόβλημα. Μιλάμε για μεταβολές πιθανοτήτων σε πληθυσμιακό επίπεδο — όχι για πρόβλεψη της υγείας ενός συγκεκριμένου παιδιού.

Τι βρήκαν για την εξωσωματική;

Οι επιστήμονες δεν αντιμετώπισαν την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή σαν μία ενιαία διαδικασία. Εξέτασαν διαφορετικά στάδια και τεχνικές. Και διαπίστωσαν ότι διαφορετικές διαδικασίες συνδέονταν με διαφορετικά είδη de novo μεταλλάξεων, ακόμη και όταν οι ερευνητές λάμβαναν υπόψη την ηλικία των γονιών.

ICSI

Η ενδοκυτταροπλασματική έγχυση σπερματοζωαρίου (ICSI), η τεχνική κατά την οποία ένα μεμονωμένο σπερματοζωάριο εισάγεται απευθείας μέσα στο ωάριο, συνδέθηκε με ελαφρώς αυξημένο αριθμό πατρικής προέλευσης de novo μεταλλάξεων. Αυτό όμως δεν αποδεικνύει ότι η ίδια η έγχυση του σπερματοζωαρίου δημιουργεί αυτές τις μεταλλάξεις. Ένας πιθανός παράγοντας που πρέπει να διερευνηθεί είναι ότι η ICSI χρησιμοποιείται συχνά όταν υπάρχει ανδρικός παράγοντας υπογονιμότητας. Οι ερευνητές προσπάθησαν να διαχωρίσουν στατιστικά διαφορετικούς παράγοντες, αλλά μια παρατηρησιακή μελέτη δεν μπορεί να εξαλείψει κάθε πιθανή εξήγηση.

Διέγερση των ωοθηκών

Ορισμένες διαδικασίες ωοθηκικής διέγερσης συνδέθηκαν αντίστοιχα με αύξηση μεταλλάξεων μητρικής προέλευσης. Και πάλι, πρόκειται για συσχέτιση. Δεν μπορούμε από αυτή τη μελέτη να πούμε ότι τα φάρμακα της διέγερσης «μεταλλάσσουν το DNA του ωαρίου».

Σημαίνει αυτό ότι τα παιδιά της εξωσωματικής κινδυνεύουν;

Όχι. Η μελέτη δεν κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η υποβοηθούμενη αναπαραγωγή είναι γενικά επικίνδυνη για το γονιδίωμα του παιδιού. Αυτό που έδειξε είναι ότι συγκεκριμένοι αναπαραγωγικοί παράγοντες και συγκεκριμένες τεχνικές αφήνουν μικρές, μετρήσιμες διαφορές στο μοτίβο των de novo μεταλλάξεων. Και άλλο πράγμα είναι να εντοπίζεις μία γενετική διαφορά και άλλο να αποδεικνύεις ότι αυτή προκαλεί ασθένεια.

Γιατί έχει σημασία αυτή η μελέτη;

Όχι επειδή μας δίνει έναν ακόμη λόγο να φοβόμαστε την εξωσωματική. Το αντίθετο. Μας επιτρέπει να περάσουμε από το πολύ γενικό ερώτημα: «Είναι ασφαλής η IVF; σε πολύ πιο συγκεκριμένες ερωτήσεις, όπως ποια τεχνική χρησιμοποιείται, πότε είναι πραγματικά απαραίτητη η ICSI, πώς επηρεάζουν διαφορετικά πρωτόκολλα διέγερσης τα ωάρια και τι συμβαίνει κατά την καλλιέργεια του εμβρύου.

Και να θυμόαστε ότι όταν ακούμε τις λέξεις «DNA» και «μετάλλαξη», δεν πρέπει να φοβόμαστε. Στη γενετική η λέξη «μετάλλαξη» δεν σημαίνει αυτομάτως «ασθένεια». Όλοι μας έχουμε γενετικές παραλλαγές. Κάθε νέα γενιά αποκτά καινούργιες. Αυτή η συνεχής γενετική μεταβολή αποτελεί μέρος της ίδιας της ανθρώπινης βιολογίας.

Η συγκεκριμένη έρευνα μάς βοηθά να καταλάβουμε καλύτερα πότε, πώς και υπό ποιες συνθήκες δημιουργούνται ορισμένες από αυτές τις αλλαγές. Δεν μας λέει ότι ένα παιδί που γεννήθηκε με IVF ή ICSI είναι «γενετικά διαφορετικό» με την έννοια που μπορεί να υπονοεί ένας τρομακτικός τίτλος. Και σίγουρα δεν αποτελεί λόγο για έναν γονιό που απέκτησε παιδί με υποβοηθούμενη αναπαραγωγή να κοιτάξει σήμερα το παιδί του διαφορετικά.