Το παιδί σε ακούει ακόμη κι όταν δεν του μιλάς: Πώς τα νήπια μαθαίνουν λέξεις ακούγοντας τις συζητήσεις μας

Οι περισσότεροι γονείς γνωρίζουμε πόσο σημαντικό είναι να μιλάμε στα παιδιά μας από πολύ μικρή ηλικία. Να ονομάζουμε τα αντικείμενα, να περιγράφουμε τι κάνουμε, να διαβάζουμε βιβλία, να τους κάνουμε ερωτήσεις. Όμως μια νέα μελέτη έρχεται να φωτίσει μια άλλη, πολύ πιο αυθόρμητη πλευρά της γλωσσικής ανάπτυξης: τα παιδιά μαθαίνουν και όταν η συζήτηση δεν απευθύνεται καθόλου σε εκείνα.

Με άλλα λόγια, το νήπιο που παίζει δίπλα μας ενώ εμείς μιλάμε με τον σύντροφό μας για το φαγητό, το supermarket ή τον φορτιστή που δεν βρίσκουμε, μπορεί να φαίνεται απορροφημένο στο παιχνίδι του — αλλά ακούει. Και ο εγκέφαλός του επεξεργάζεται πολύ περισσότερα από όσα ίσως φανταζόμαστε.

Περισσότερο από το μισό της γλώσσας που ακούει ένα παιδί μπορεί να μην απευθύνεται σε εκείνο

Η νέα έρευνα, από επιστήμονες του University of Chicago, του New School for Social Research και του Princeton University, εξέτασε πότε και με ποιον τρόπο τα μικρά παιδιά αρχίζουν να κατανοούν λέξεις που ακούν στις συνομιλίες των γονιών τους. Το ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι η λεγόμενη overhearable speech — η ομιλία δηλαδή που συμβαίνει γύρω από το παιδί αλλά δεν απευθύνεται σε αυτό και μπορεί να αποτελεί περισσότερο από το μισό της γλωσσικής έκθεσής του.

Οι ερευνητές συνέκριναν την αναγνώριση λέξεων που τα παιδιά άκουγαν κυρίως μέσα από συνομιλίες ενηλίκων, όπως λέξεις σχετικές με καθημερινά αντικείμενα, με λέξεις που οι γονείς χρησιμοποιούσαν συνήθως απευθυνόμενοι άμεσα στο παιδί.

Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι η ικανότητα των παιδιών να αναγνωρίζουν λέξεις που έχουν κυρίως «κρυφακούσει» αναπτύσσεται σταδιακά και γίνεται πιο εμφανής καθώς πλησιάζουν περίπου στα δύο χρόνια.

Το παιδί δεν είναι παθητικός ακροατής

Για πολλά χρόνια η έρευνα γύρω από τη γλωσσική ανάπτυξη έχει δώσει δικαιολογημένα μεγάλη έμφαση στην άμεση επικοινωνία γονέα και παιδιού. Όταν κοιτάζουμε ένα μικρό παιδί, δείχνουμε ένα αντικείμενο και λέμε «κοίτα, ένα σκυλάκι», του προσφέρουμε εξαιρετικά χρήσιμα στοιχεία για να συνδέσει τη λέξη με το νόημά της. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η μάθηση σταματά όταν σταματάμε να απευθυνόμαστε άμεσα στο παιδί.

Προηγούμενες έρευνες έχουν ήδη δείξει ότι παιδιά γύρω στα δύο χρόνια μπορούν υπό συγκεκριμένες συνθήκες να μάθουν νέες λέξεις παρακολουθώντας μια συνομιλία άλλων ανθρώπων. Η νέα έρευνα μεταφέρει το ενδιαφέρον περισσότερο στην πραγματική καθημερινότητα: τι συμβαίνει με όλες εκείνες τις λέξεις που ακούει ένα παιδί απλώς επειδή ζει μέσα σε ένα σπίτι όπου οι άνθρωποι επικοινωνούν;

Τι σημαίνει αυτό για τους γονείς;

Η γλωσσική ανάπτυξη δεν συμβαίνει μόνο όταν καθόμαστε απέναντί του και προσπαθούμε συνειδητά να του διδάξουμε μια λέξη. Συμβαίνει στο τραπέζι, στο αυτοκίνητο. Όταν συζητάμε τι θα μαγειρέψουμε, όταν αφηγούμαστε κάτι που συνέβη μέσα στην ημέρα μας, όταν ένα μεγαλύτερο αδελφάκι μάς διηγείται τι έγινε στο σχολείο. Το παιδί μεγαλώνει μέσα σε ένα γλωσσικό οικοσύστημα. Και η φυσική ανθρώπινη επικοινωνία αποτελεί μέρος αυτού του περιβάλλοντος.

Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι η άμεση συνομιλία με το παιδί παύει να είναι σημαντική. Το αντίθετο: η αλληλεπίδραση, η ανταπόκριση στις προσπάθειές του να επικοινωνήσει, το κοινό διάβασμα και η κοινή προσοχή παραμένουν εξαιρετικά σημαντικά για τη γλωσσική ανάπτυξη. Απλώς τώρα γνωρίζουμε καλύτερα ότι η μάθηση δεν περιορίζεται σε αυτές τις στιγμές.

Αν τα παιδιά ακούνε και επεξεργάζονται τις συζητήσεις μας όταν πιστεύουμε ότι «δεν προσέχουν», αυτό έχει ίσως μια ευρύτερη σημασία. Οι λέξεις που χρησιμοποιούμε μέσα στο σπίτι, ο τρόπος που μιλάμε στους άλλους, ο τόνος μας και η καθημερινή επικοινωνία αποτελούν μέρος του κόσμου μέσα στον οποίο αναπτύσσονται. Δεν χρειάζεται λοιπόν να μιλάμε συνέχεια στο παιδί για να υποστηρίζουμε τη γλωσσική του ανάπτυξη. Χρειάζεται και κάτι πολύ πιο απλό: να υπάρχει γύρω του ζωντανή, φυσική ανθρώπινη επικοινωνία.