Όταν ο γονιός δουλεύει στο εξωτερικό: Τι βιώνει το παιδί

Ο γονιός δεν έχει φύγει από τη ζωή του παιδιού. Μιλά μαζί του στο τηλέφωνο, κάνουν βιντεοκλήσεις, στέλνει φωτογραφίες. Επιστρέφει όταν μπορεί. Δουλεύει μακριά ακριβώς επειδή θέλει να προσφέρει περισσότερα στην οικογένειά του. Κι όμως, για ένα παιδί, η εμπειρία μπορεί να περιλαμβάνει ένα πολύ σύνθετο συναίσθημα: Ο γονιός μου υπάρχει. Αλλά δεν είναι εδώ.

Στην ψυχολογία χρησιμοποιείται ο όρος ambiguous loss (αμφίσημη απώλεια) για καταστάσεις στις οποίες η απουσία δεν έχει τη σαφήνεια μιας οριστικής απώλειας. Η έννοια χρησιμοποιείται και στη βιβλιογραφία για παιδιά των οποίων οι γονείς μεταναστεύουν για εργασία. Και η εμπειρία τους αξίζει την προσοχή μας.

Σε πολλές οικογένειες η απόφαση ενός γονιού να εργαστεί σε άλλη χώρα γίνεται για την οικογένεια Για να υπάρχουν περισσότερα χρήματα, καλύτερη εκπαίδευση για το παιδί ή τα παιδιά και ένα ασφαλέστερο οικονομικά μέλλον για όλη την οικογένεια. Αυτό όμως δεν ακυρώνει το συναισθηματικό κόστος του αποχωρισμού.

Μια πρόσφατη βιβλιογραφική ανασκόπηση για παιδιά των οποίων οι γονείς εργάζονται στο εξωτερικό επισημαίνει ότι η παρατεταμένη απομάκρυνση από βασικές φιγούρες προσκόλλησης μπορεί να επηρεάζει τη συναισθηματική ασφάλεια, την ψυχική υγεία και τη σχέση γονιού–παιδιού. Τα αποτελέσματα φυσικά δεν είναι ίδια για κάθε παιδί. Η ηλικία, η διάρκεια του αποχωρισμού, ο φροντιστής που παραμένει με το παιδί και η ποιότητα της οικογενειακής υποστήριξης έχουν σημασία.

Το δύσκολο συναίσθημα της «αμφίσημης απώλειας»

Όταν κάποιος άνθρωπος από το περιβάλλον του παιδιού πεθαίνει, όσο οδυνηρό κι αν είναι, υπάρχει μια σαφής πραγματικότητα. Στην περίπτωση της εργασιακής μετανάστευσης, τα πράγματα είναι διαφορετικά. Ο γονιός είναι ψυχολογικά παρών αλλά σωματικά απών. Το παιδί μπορεί να τον βλέπει στην οθόνη κάθε βράδυ, αλλά να μην μπορεί να τρέξει στην αγκαλιά του. Μπορεί να γνωρίζει ότι θα επιστρέψει, αλλά να μην ξέρει ακριβώς πότε. Μπορεί να αισθάνεται χαρά για όσα προσφέρει ο γονιός και ταυτόχρονα θυμό επειδή λείπει. Και αυτά τα δύο συναισθήματα μπορούν να υπάρχουν μαζί.

Είμαστε όμως σε μια εποχή που η τεχνολογία έχει αλλάξει εντυπωσιακά τις οικογένειες που ζουν σε διαφορετικές χώρες. Οι βιντεοκλήσεις επιτρέπουν στον γονιό να βλέπει το παιδί, να ακούει πώς πέρασε τη μέρα του, ακόμη και να βρίσκεται «παρών» στα γενέθλια ή σε μια σχολική γιορτή. Είναι πολύτιμες, παρόλο που δεν αντικαθιστούν πλήρως τη φυσική παρουσία. Μπορεί όμως να δημιουργήσει μια σύνδεση και δεν χρειάζεται να περιορίζεται στα τυπικά, όπως «πώς πήγε το σχολείο;», «διάβασες;», «έφαγες;».

Ένα παιδί χρειάζεται να νιώθει ότι ο γονιός εξακολουθεί να γνωρίζει τον κόσμο του. Ποιος είναι ο καλύτερός του φίλος. Τι το έκανε να γελάσει, με ποιον τσακώθηκε, τι μπορεί να φοβάται ή κάτι καινούργιο που έμαθε.

Το παιδί μπορεί να θυμώνει με τον γονιό που έφυγε

Και αυτό μπορεί να είναι ιδιαίτερα δύσκολο για έναν γονιό που έχει κάνει μια μεγάλη προσωπική θυσία για την οικογένειά του. Όμως το παιδί μπορεί ταυτόχρονα να σκέφτεται: «Εγώ θέλω εσένα». Δεν χρειάζεται να του εξηγήσουμε γιατί δεν θα έπρεπε να αισθάνεται έτσι. Μπορούμε να αντέξουμε το συναίσθημά του.

«Ξέρω ότι σου λείπω.»

«Κι εμένα μου λείπεις.»

«Καταλαβαίνω ότι κάποιες φορές θυμώνεις που δεν είμαι εκεί.»

Το παιδί δεν χρειάζεται να διαλέξει ανάμεσα στην ευγνωμοσύνη και στη λύπη. Μπορεί να αισθάνεται και τα δύο.

Και ο γονιός που μένει πίσω;

Η προσοχή συχνά στρέφεται στον απόντα γονιό και στο παιδί. Υπάρχει όμως και ο άνθρωπος που κρατά την καθημερινότητα όρθια. Ο άλλος γονιός ή, σε πολλές οικογένειες, ένας παππούς ή μια γιαγιά. Η έρευνα δείχνει ότι η ποιότητα της φροντίδας και το ευρύτερο οικογενειακό πλαίσιο μπορούν να διαφοροποιήσουν σημαντικά το πώς βιώνει ένα παιδί τη μετανάστευση του γονιού.

Όταν ο γονιός επιστρέφει

Ίσως θεωρούμε ότι τότε όλα γίνονται αυτόματα όπως πριν. Όχι όμως πάντα, το παιδί μεγαλώνει, μπορεί να έχει αλλάξει. Η οικογένεια έχει δημιουργήσει νέες ρουτίνες. Και η επανένωση μπορεί να χρειάζεται χρόνο. Δεν χρειάζεται να πιέσουμε το παιδί να δείξει αμέσως ενθουσιασμό ή οικειότητα. Η σχέση μπορεί να χρειαστεί να ξαναβρεί τον καθημερινό της ρυθμό.

Η έρευνα για τα παιδιά που μένουν πίσω όταν ένας γονιός μεταναστεύει δείχνει αυξημένους κινδύνους σε ορισμένες συνθήκες, αλλά τα αποτελέσματα διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με το οικογενειακό και κοινωνικό πλαίσιο. Η απόσταση λοιπόν έχει σημασία, δεν είναι όμως η μόνη μεταβλητή. Έχει σημασία ποιος είναι δίπλα στο παιδί. Πόσο προβλέψιμη είναι η επικοινωνία. Αν το παιδί μπορεί να μιλήσει ελεύθερα για όσα αισθάνεται. Αν ο γονιός παραμένει συναισθηματικά διαθέσιμος και ενδιαφέρεται για την πραγματική καθημερινότητά του. Και ίσως, πάνω απ’ όλα, αν το παιδί γνωρίζει ότι δεν χρειάζεται να κρύψει τη λύπη του για να προστατεύσει τον γονιό. Γιατί ένα παιδί μπορεί να καταλαβαίνει απόλυτα γιατί έφυγε η μαμά ή ο μπαμπάς. Και παρ’ όλα αυτά να εύχεται κάθε βράδυ να ήταν εκεί.