Το παιδί με υψηλές γνωστικές ικανότητες δεν είναι μια ταμπέλα για πάντα: Τι δείχνει μεγάλη διαχρονική μελέτη

Ένα παιδί μαθαίνει να διαβάζει πολύ νωρίς, να λύνει προβλήματα που αντιστοιχούν σε μεγαλύτερες ηλικίες, να έχει εντυπωσιακό λεξιλόγιο και σε ένα τεστ γνωστικών ικανοτήτων σημειώνει εξαιρετικά υψηλή επίδοση.

Και κάπου εκεί μπορεί να εμφανιστεί μια λέξη με πολύ μεγάλο βάρος: «παιδί με υψηλές γνωστικές ικανότητες». Όμως πόσο σταθερές είναι οι πολύ υψηλές γνωστικές επιδόσεις της παιδικής ηλικίας καθώς ένα παιδί μεγαλώνει; Μια μεγάλη διαχρονική μελέτη, η οποία δημοσιεύθηκε το 2025 και έχει επανέλθει στο προσκήνιο της διεθνούς συζήτησης, δίνει μια πολύ πιο σύνθετη απάντηση απ’ όσο ίσως περιμένουμε.

Περισσότερα από 11.000 παιδιά από την παιδική ηλικία έως τα 21

Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν δεδομένα από το Twins Early Development Study (TEDS), ξεκινώντας από 11.119 συμμετέχοντες. Εξέτασαν τη γενική γνωστική ικανότητα σε διαφορετικές ηλικίες – στα 4, 7, 12, 16 και 21 χρόνια – με στόχο να κατανοήσουν γιατί ορισμένα παιδιά που παρουσιάζουν υψηλή γνωστική ικανότητα νωρίς, διατηρούν τη σχετική τους θέση καθώς μεγαλώνουν, ενώ άλλα όχι.

Και αυτό που βρήκαν ήταν μεγάλη ατομική μεταβλητότητα. Οι γνωστικές επιδόσεις δεν ακολουθούσαν μία ενιαία, προβλέψιμη γραμμή. Ορισμένα παιδιά ανέβαιναν σε σχέση με τους συνομηλίκους τους. Άλλα υποχωρούσαν. Και οι μεταβολές ήταν ιδιαίτερα έντονες στις μικρότερες ηλικίες.

Το εντυπωσιακό εύρημα στα 7 χρόνια

Οι ερευνητές εξέτασαν ξεχωριστά 207 παιδιά που είχαν βαθμολογία πάνω από 130 στη γενική γνωστική ικανότητα στην ηλικία των 7 ετών. Οι περισσότεροι από αυτούς τους συμμετέχοντες δεν διατήρησαν αντίστοιχα τόσο υψηλές τιμές στις μεταγενέστερες μετρήσεις. Από την άλλη πλευρά, όταν οι ερευνητές κοίταξαν 388 νέους που είχαν βαθμολογία πάνω από 120 στα 21 τους, διαπίστωσαν ότι προέρχονταν από ένα πολύ ευρύτερο φάσμα γνωστικών επιδόσεων στην παιδική ηλικία. Με άλλα λόγια, η γνωστική ανάπτυξη δεν είναι απλώς μια κατάταξη που γίνεται στα 7 και παραμένει ίδια για πάντα.

Αυτό ΔΕΝ σημαίνει ότι τα παιδιά με υψηλές γνωστικές ικανότητες παύουν να είναι έξυπνα.

Αυτή είναι μια πολύ σημαντική διευκρίνιση. Η μελέτη εξετάζει βαθμολογίες γενικής γνωστικής ικανότητας και τη σχετική θέση των παιδιών σε διαφορετικές ηλικίες. Το γεγονός ότι ένα παιδί δεν βρίσκεται αργότερα στην ίδια κατηγορία υψηλών scores δεν σημαίνει ότι «έχασε την ευφυΐα του».

Καθώς μεγαλώνουν τα παιδιά, αλλάζουν τόσο οι γνωστικές απαιτήσεις όσο και οι ατομικές αναπτυξιακές διαδρομές. Επιπλέον, κάθε μέτρηση περιλαμβάνει ένα βαθμό σφάλματος και τα ακραία scores μπορούν σε επόμενες μετρήσεις να κινηθούν προς λιγότερο ακραίες τιμές. Γι’ αυτό τα αποτελέσματα δεν πρέπει να μεταφραστούν σε έναν εντυπωσιακό αλλά λανθασμένο τίτλο του τύπου «84% των χαρισματικών παιδιών παύουν να είναι χαρισματικά». Η πραγματικότητα είναι πιο ενδιαφέρουσα.

Γιατί έχει σημασία ο τρόπος που μιλάμε στα παιδιά για την ευφυΐα τους

Ένα παιδί που ακούει διαρκώς: «Είσαι πανέξυπνος.» «Εσύ είσαι το χαρισματικό παιδί.» «Για εσένα αυτά είναι εύκολα.» μπορεί σταδιακά να αρχίσει να συνδέει την αξία και την ταυτότητά του με το να αποδεικνύει συνεχώς ότι είναι «έξυπνο». Και όταν κάποια στιγμή συναντήσει κάτι πραγματικά δύσκολο; Η δυσκολία μπορεί να γίνει απειλή για αυτή την ταυτότητα. Δεν χρειάζεται λοιπόν να αγνοούμε τις ιδιαίτερες ικανότητες ενός παιδιού. Ένα παιδί που χρειάζεται περισσότερα ή διαφορετικά γνωστικά ερεθίσματα πρέπει να τα λαμβάνει. Άλλο όμως είναι να αναγνωρίζουμε τις ανάγκες και τις δυνατότητές του και άλλο να μετατρέπουμε μια μέτρηση σε ταυτότητα.

Το παιδί είναι περισσότερο από το score του

Ένα υψηλό αποτέλεσμα σε μια γνωστική αξιολόγηση είναι μια χρήσιμη πληροφορία για το πώς λειτουργεί ένα παιδί σε μια συγκεκριμένη αναπτυξιακή περίοδο. Δεν είναι προφητεία για το ποιος θα γίνει. Όπως αντίστοιχα μια μέση επίδοση στα 7 δεν καθορίζει τα όρια των δυνατοτήτων του στα 17 ή στα 21. Η ανάπτυξη είναι δυναμική. Και ίσως αντί να ρωτάμε συνεχώς «πόσο έξυπνο είναι το παιδί μου;», αξίζει περισσότερο να αναρωτιόμαστε: Τι χρειάζεται αυτό το παιδί τώρα για να συνεχίσει να μαθαίνει;

Να του προσφέρουμε προκλήσεις χωρίς να το φορτώνουμε με προσδοκίες. Να επαινούμε όχι μόνο το αποτέλεσμα, αλλά τη διαδικασία, την επιμονή, τη στρατηγική και την περιέργεια. Να του επιτρέπουμε να μην ξέρει. Να δυσκολεύεται. Να αποτυγχάνει. Να αλλάζει. Γιατί ένα παιδί δεν χρειάζεται να περάσει ολόκληρη τη ζωή του αποδεικνύοντας μια ταμπέλα που του δόθηκε όταν ήταν επτά ετών.

Χρειάζεται χώρο για να ανακαλύψει ποιος μπορεί να γίνει.

Πηγή: Blanch A, Escorial S, Colom R. Developmental Changes in High Cognitive Ability Children: The Role of Nature and Nurture. Intelligence & Cognitive Abilities, 2025.