Πότε η βοήθεια ενός γονιού στηρίζει πραγματικά το παιδί και πότε, χωρίς να το καταλαβαίνουμε, περιορίζει την αυτονομία του; Μια νέα μελέτη δείχνει ότι ο τρόπος με τον οποίο αποσύρουμε σταδιακά τη βοήθειά μας μπορεί να συνδέεται με την ανάπτυξη σημαντικών δεξιοτήτων.
«Άσε, θα το κάνω εγώ για να τελειώνουμε». Πόσες φορές έχουμε πει αυτή τη φράση μέσα στην ημέρα; Όταν το παιδί προσπαθεί να φορέσει τα παπούτσια του, να ολοκληρώσει ένα παζλ, να τακτοποιήσει τα πράγματά του ή να λύσει μια άσκηση, η παρέμβασή μας μοιάζει συχνά με την πιο εύκολη λύση. Και είναι απολύτως κατανοητό. Η καθημερινότητα των γονιών είναι γεμάτη υποχρεώσεις και ο χρόνος σπάνια περισσεύει. Υπάρχει όμως μια λεπτή διαφορά ανάμεσα στο να βοηθάμε ένα παιδί και στο να κάνουμε κάτι αντί γι’ αυτό.
Ερευνητές παρακολούθησαν μητέρες και τα τετράχρονα παιδιά τους, εξετάζοντας τον τρόπο με τον οποίο οι μητέρες υποστήριζαν τα παιδιά κατά την επίλυση προβλημάτων. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στη σταδιακή απόσυρση της βοήθειας: στο κατά πόσο ο ενήλικας μείωνε την καθοδήγησή του όταν το παιδί μπορούσε να συνεχίσει περισσότερο αυτόνομα. Έναν χρόνο αργότερα, τα παιδιά των οποίων οι μητέρες είχαν δείξει μεγαλύτερη ευελιξία στην απόσυρση της βοήθειας εμφάνιζαν, κατά μέσο όρο, καλύτερες επιδόσεις σε μετρήσεις εκτελεστικών λειτουργιών και πρώιμων αριθμητικών γνώσεων.
Οι εκτελεστικές λειτουργίες είναι δεξιότητες που μας βοηθούν να οργανώνουμε τη σκέψη και τη συμπεριφορά μας, να συγκρατούμε πληροφορίες, να ελέγχουμε παρορμήσεις και να προσαρμοζόμαστε σε νέες καταστάσεις.
Το ζητούμενο δεν είναι να αφήσουμε το παιδί μόνο του
Μερικές φορές, όταν μιλάμε για αυτονομία, δημιουργείται η εντύπωση ότι το παιδί πρέπει να τα καταφέρνει χωρίς βοήθεια. Τα μικρά παιδιά χρειάζονται καθοδήγηση, υποστήριξη και έναν ενήλικα που να ανταποκρίνεται στις ανάγκες τους. Το σημαντικό είναι η βοήθεια να προσαρμόζεται σε αυτό που μπορεί να κάνει το παιδί τη συγκεκριμένη στιγμή.
Στην αναπτυξιακή ψυχολογία χρησιμοποιείται συχνά ο όρος scaffolding, δηλαδή υποστήριξη που λειτουργεί σαν μια προσωρινή σκαλωσιά. Ο ενήλικας προσφέρει τόση βοήθεια όση χρειάζεται το παιδί για να προχωρήσει. Καθώς οι δεξιότητές του ενισχύονται, η υποστήριξη μειώνεται.
Σκεφτείτε ένα παιδί που προσπαθεί να φτιάξει ένα παζλ. Αρχικά μπορεί να χρειάζεται να του δείξουμε πώς ξεχωρίζουμε τα κομμάτια της άκρης. Στη συνέχεια μπορούμε να το ρωτήσουμε: «Ποιο κομμάτι νομίζεις ότι ταιριάζει εδώ;» Και όταν αρχίσει να βρίσκει μόνο του τις λύσεις, μπορούμε απλώς να παραμείνουμε κοντά του, χωρίς να παρεμβαίνουμε συνεχώς. Δεν αποσύρουμε τη σχέση μας. Αποσύρουμε σταδιακά την καθοδήγηση που δεν χρειάζεται πλέον.
Γιατί δυσκολευόμαστε να κάνουμε ένα βήμα πίσω;
Συχνά δεν παρεμβαίνουμε επειδή δεν εμπιστευόμαστε το παιδί μας. Παρεμβαίνουμε επειδή βιαζόμαστε. Επειδή δεν θέλουμε να απογοητευτεί. Επειδή γνωρίζουμε τη λύση και μας φαίνεται περιττό να το αφήσουμε να δυσκολευτεί. Ή επειδή έχουμε συνηθίσει να συνδέουμε τη φροντίδα με τη διαρκή προσφορά βοήθειας. Όμως η ανάπτυξη μιας δεξιότητας χρειάζεται χρόνο και εξάσκηση. Ένα παιδί που προσπαθεί να κουμπώσει το μπουφάν του μπορεί να χρειαστεί αρκετές προσπάθειες. Αν το κάνουμε εμείς κάθε φορά, θα κερδίσουμε λίγα λεπτά. Το παιδί, όμως, θα έχει λιγότερες ευκαιρίες να εξασκηθεί. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να το αφήνουμε να δυσκολεύεται μέχρι να εξαντληθεί. Σημαίνει ότι μπορούμε να αναρωτηθούμε: «Χρειάζεται πραγματικά τη βοήθειά μου τώρα ή μπορώ να του δώσω λίγο ακόμη χρόνο;»
Πέντε τρόποι να ενισχύσουμε την αυτονομία του παιδιού
1. Περιμένουμε λίγο πριν παρέμβουμε.
Όταν το παιδί δυσκολεύεται, δεν χρειάζεται να προσφέρουμε αμέσως τη λύση. Μερικά δευτερόλεπτα αναμονής μπορούν να του δώσουν χώρο να δοκιμάσει μια διαφορετική προσέγγιση.
2. Κάνουμε ερωτήσεις αντί να δίνουμε απαντήσεις.
Αντί για «Βάλε αυτό το κομμάτι εδώ», μπορούμε να ρωτήσουμε: «Τι άλλο θα μπορούσες να δοκιμάσεις;»
3. Προσφέρουμε μικρότερη βοήθεια από αυτή που θα δίναμε αυθόρμητα.
Ίσως αρκεί να κρατήσουμε σταθερό ένα αντικείμενο, αντί να ολοκληρώσουμε εμείς όλη τη διαδικασία.
4. Επιτρέπουμε τα μικρά λάθη.
Ένα λάθος σε ένα παζλ ή σε μια κατασκευή δεν είναι αποτυχία. Είναι μέρος της διαδικασίας μάθησης.
5. Αναγνωρίζουμε την προσπάθεια και τη στρατηγική.
Μπορούμε να πούμε: «Παρατήρησα ότι δοκίμασες έναν διαφορετικό τρόπο και τελικά βρήκες τη λύση».
Έτσι βοηθάμε το παιδί να αναγνωρίζει τι έκανε το ίδιο για να προχωρήσει.
Πότε χρειάζεται να παρέμβουμε;
Η αυτονομία δεν σημαίνει απουσία ορίων ή ασφάλειας. Αν το παιδί κινδυνεύει, χρειάζεται άμεση παρέμβαση. Αν η δυσκολία ξεπερνά σημαντικά τις δυνατότητές του, χρειάζεται περισσότερη καθοδήγηση. Και αν έχει φτάσει σε σημείο έντονης απογοήτευσης, ίσως χρειάζεται πρώτα συναισθηματική υποστήριξη και μετά βοήθεια για την ολοκλήρωση της δραστηριότητας. Δεν υπάρχει μία σωστή ποσότητα βοήθειας για όλες τις ηλικίες και όλες τις περιστάσεις. Το σημαντικό είναι να παρατηρούμε το παιδί και να προσαρμόζουμε την ανταπόκρισή μας.
Ίσως κάποιες φορές η πιο ουσιαστική υποστήριξη να μην είναι να προσφέρουμε αμέσως τη λύση.
Ίσως είναι να μείνουμε δίπλα στο παιδί, δίνοντάς του τον χώρο να ανακαλύψει ότι μπορεί να τη βρει και μόνο του.
NEWSLETTER
Εγγραφείτε στο NewsLetter
Μετάβαση στο περιεχόμενο
