Έφηβοι και Ελεύθερος Χρόνος: Χώρος Ανάπτυξης ή Πεδίο Σύγκρουσης;

Ο ελεύθερος χρόνος στην εφηβεία συχνά παρεξηγείται. Για κάποιους ενήλικες είναι «χαμένος χρόνος». Για άλλους είναι απλώς ένα διάλειμμα από τις σχολικές υποχρεώσεις. Στην πραγματικότητα, όμως, αποτελεί έναν από τους βασικότερους χώρους ψυχοκοινωνικής ανάπτυξης. Δεν είναι κενό στο πρόγραμμα· είναι ενεργός μηχανισμός διαμόρφωσης ταυτότητας.

Γράφει η Ιωάννα Δημητριάδου Ψυχολόγος-Ειδική Παιδαγωγός, Εξειδίκευση στη Δυσλεξία, στη ΔΕΠ-Υ και στις Μαθησιακές Διαταραχές, PgD

Η εφηβεία είναι περίοδος έντονων βιολογικών, γνωστικών και συναισθηματικών αλλαγών. Ο εγκέφαλος αναζητά νέες εμπειρίες, αυξημένη διέγερση και κοινωνική αναγνώριση, ενώ ταυτόχρονα οι εκτελεστικές λειτουργίες – όπως ο προγραμματισμός, η αναστολή και η οργάνωση – δεν έχουν ακόμη ολοκληρώσει την ωρίμανσή τους. Αυτό σημαίνει ότι ο έφηβος χρειάζεται χώρο για πειραματισμό, αλλά και σταθερό πλαίσιο.

Ο ελεύθερος χρόνος λειτουργεί ως «εργαστήριο» αυτονομίας. Εκεί ο έφηβος δοκιμάζει ρόλους, ανακαλύπτει ενδιαφέροντα, συγκρούεται, διαπραγματεύεται, αποτυγχάνει και επαναπροσδιορίζεται. Μέσα από αθλητικές, καλλιτεχνικές ή κοινωνικές δραστηριότητες αναπτύσσει δεξιότητες συνεργασίας, ενισχύει την αυτοεκτίμησή του και αποκτά αίσθηση ικανότητας. Ακόμη και η φαινομενικά «απλή» παρέα με συνομηλίκους εξυπηρετεί κρίσιμες αναπτυξιακές ανάγκες, όπως το ανήκειν, η αποδοχή, η διαφοροποίηση από την οικογένεια.

Το πρόβλημα δεν είναι ο ελεύθερος χρόνος. Είναι η έλλειψη ισορροπίας.

Όταν το πρόγραμμα είναι υπερβολικά δομημένο – σχολείο, φροντιστήρια, δραστηριότητες, διάβασμα – χωρίς ουσιαστικό κενό, ο έφηβος δεν μαθαίνει να διαχειρίζεται μόνος του τον χρόνο του. Δεν παίρνει πρωτοβουλίες, δεν αντέχει την πλήξη, δεν καλλιεργεί εσωτερικά κίνητρα. Η πλήξη, όσο κι αν ενοχλεί, αποτελεί αναπτυξιακό εργαλείο. Από εκεί συχνά γεννιέται η δημιουργικότητα.
Στον αντίποδα, ο απεριόριστος και χωρίς όρια ελεύθερος χρόνος ενέχει κινδύνους. Η υπερβολική ενασχόληση με οθόνες, μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή ηλεκτρονικά παιχνίδια ενεργοποιεί έντονα το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου και μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός αποφυγής άγχους ή δυσφορίας.

Δεν χρειάζεται απόλυτη απόρριψη, αλλά χρειάζεται ρύθμιση. Όταν η οθόνη γίνεται η μοναδική πηγή ευχαρίστησης, περιορίζεται η ποικιλία εμπειριών που είναι απαραίτητες για την ολόπλευρη ανάπτυξη.

Καθοριστικός είναι ο ρόλος των γονέων. Ο έφηβος δεν χρειάζεται συνεχή έλεγχο, αλλά σαφή όρια και σταθερή διαθεσιμότητα. Δεν ωφελεί η απαξίωση των ενδιαφερόντων του, ακόμη κι αν μοιάζουν επιφανειακά ή «ασήμαντα». Η στάση του ενήλικα διαμορφώνει το νόημα που αποδίδει ο έφηβος στον ελεύθερο χρόνο: αν τον αντιμετωπίζουμε ως τεμπελιά, θα τον βιώνει με ενοχή ή θα τον κρύβει· αν τον αναγνωρίζουμε ως ανάγκη, θα μάθει να τον διαχειρίζεται υπεύθυνα.

Η ουσία δεν βρίσκεται στον αριθμό των ωρών αλλά στη λειτουργικότητα. Μετά τον ελεύθερο χρόνο, ο έφηβος δείχνει πιο ισορροπημένος ή πιο αποσυρμένος; Υπάρχει ποικιλία δραστηριοτήτων ή έλλειψη ποικιλίας ενδιαφερόντων; Υπάρχει σύνδεση με άλλους ανθρώπους ή κυριαρχεί η απομόνωση; Αυτά είναι τα ερωτήματα που καθοδηγούν μια ουσιαστική αξιολόγηση. Ο έφηβος χωρίς καθόλου ελεύθερο χρόνο πιέζεται. Ο έφηβος με απεριόριστο, χωρίς πλαίσιο χρόνο, αποδιοργανώνεται. Η ανάπτυξη απαιτεί και τα δύο: χώρο και όρια. Όπως στην εκμάθηση ποδηλάτου που χρειάζεται δρόμο για να κινηθεί, αλλά και κράνος για προστασία.

Ο ελεύθερος χρόνος στην εφηβεία δεν είναι πρόβλημα προς διαχείριση. Είναι ευκαιρία προς αξιοποίηση. Αν τον δούμε μέσα από αυτό το πρίσμα, παύουμε να τον φοβόμαστε και αρχίζουμε να τον υποστηρίζουμε ως βασικό πυλώνα ψυχικής υγείας και διαμόρφωσης ταυτότητας.