Πόσες φορές το έχουμε σκεφτεί ή το έχουμε πει για ένα μικρό παιδί; «Δεν είναι ακόμα σε ηλικία να καταλάβει». Όταν μας ρωτά γιατί κάποιοι άνθρωποι δεν έχουν σπίτι. Όταν αναρωτιέται γιατί ένα παιδί στην τάξη αντιμετωπίζεται διαφορετικά. Όταν διαμαρτύρεται επειδή κάτι του φαίνεται άδικο.
Συχνά προσπαθούμε να απλοποιήσουμε τις απαντήσεις μας. Άλλες φορές αλλάζουμε θέμα, θεωρώντας ότι τα παιδιά είναι πολύ μικρά για να κατανοήσουν σύνθετες κοινωνικές έννοιες.
Μια νέα έρευνα από το Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ, όμως, έρχεται να μας κάνει να ξανασκεφτούμε αυτή την πεποίθηση. Τα ευρήματα έδειξαν ότι ακόμη και παιδιά μικρής ηλικίας μπορούσαν να συζητήσουν ζητήματα δικαιωμάτων με τρόπους που ξεπερνούσαν τις αρχικές προσδοκίες των ενηλίκων. Γιατί δείχνει ότι τα παιδιά δεν αντιμετώπισαν απλώς τα δικαιώματα ως μια λίστα κανόνων που έπρεπε να απομνημονεύσουν. Μπόρεσαν να σκεφτούν δημιουργικά και να συνδέσουν τις έννοιες με όσα θεωρούσαν σημαντικά στη δική τους ζωή.
Τα παιδιά καταλαβαίνουν τη δικαιοσύνη πριν μάθουν να την ορίζουν
Ένα παιδί πέντε ετών μπορεί να μη γνωρίζει τι σημαίνει η λέξη «κοινωνική ανισότητα». Μπορεί, όμως, να παρατηρήσει ότι ένας συμμαθητής του μένει συστηματικά έξω από το παιχνίδι. Μπορεί να μην μπορεί να εξηγήσει τι είναι τα ανθρώπινα δικαιώματα. Μπορεί, όμως, να αναρωτηθεί γιατί κάποιο παιδί δεν έχει τις ίδιες ευκαιρίες με τα υπόλοιπα. Μπορεί να μη γνωρίζει τι σημαίνει «διάκριση». Μπορεί, όμως, να αντιληφθεί ότι κάποιος αντιμετωπίζεται διαφορετικά εξαιτίας της εμφάνισης, της γλώσσας ή των ικανοτήτων του.
Τα παιδιά συναντούν τέτοια ερωτήματα μέσα από τις καθημερινές τους εμπειρίες. Στο σχολείο, στην παιδική χαρά, στις σχέσεις με τα αδέλφια και τους φίλους τους. Στα παραμύθια που διαβάζουν. Στις συζητήσεις που ακούν ανάμεσα στους ενήλικες. Και έτσι προσπαθούν να κατανοήσουν τον κόσμο.
Μήπως μπερδεύουμε την ηλικία με την ικανότητα κατανόησης;
Ως γονείς έχουμε την τάση να προστατεύουμε τα παιδιά από δύσκολα θέματα. Και αυτό είναι κατανοητό. Δεν θέλουμε να τα επιβαρύνουμε με προβλήματα που δεν μπορούν να λύσουν, να τα τρομάξουμε, να τους στερήσουμε την ανεμελιά της παιδικής ηλικίας.
Όμως υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο να προσαρμόζουμε μια συζήτηση στην ηλικία του παιδιού και στο να θεωρούμε ότι δεν είναι ικανό να συμμετάσχει σε αυτή. Ένα παιδί δεν χρειάζεται όλες τις λεπτομέρειες ενός σύνθετου κοινωνικού προβλήματος. Χρειάζεται όμως μια απάντηση που να σέβεται την περιέργειά του. Και συχνά χρειάζεται κάτι ακόμη πιο σημαντικό: να του δώσουμε χώρο να μας πει τι σκέφτεται το ίδιο.
Γιατί τα παραμύθια μπορούν να ανοίξουν μεγάλες συζητήσεις
Ένα από τα ενδιαφέροντα στοιχεία της έρευνας είναι η χρήση εικονογραφημένων βιβλίων. Τα παραμύθια δημιουργούν μια ασφαλή απόσταση ανάμεσα στο παιδί και σε ένα δύσκολο θέμα. Μέσα από έναν φανταστικό ήρωα, ένα παιδί μπορεί να εξερευνήσει την αδικία, τον αποκλεισμό, τη διαφορετικότητα και την ανάγκη για ελευθερία. Και μπορεί να το κάνει χωρίς να αισθάνεται ότι εξετάζεται ή ότι υπάρχει μία μοναδική σωστή απάντηση.
Δεν χρειάζεται να μετατρέψουμε το παραμύθι σε μάθημα ηθικής. Μερικές φορές, μια ανοιχτή ερώτηση αρκεί για να ξεκινήσει μια πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση.
Πέντε τρόποι να καλλιεργήσουμε την κριτική σκέψη από μικρή ηλικία
1. Ας μην απαντάμε πάντα αμέσως.
Όταν το παιδί μάς κάνει μια δύσκολη ερώτηση, μπορούμε πρώτα να ρωτήσουμε: «Εσύ τι πιστεύεις;» Έτσι ανακαλύπτουμε πώς αντιλαμβάνεται ήδη το θέμα και του δίνουμε την ευκαιρία να οργανώσει τη σκέψη του.
2. Ας επιτρέπουμε τη διαφωνία.
Ένα παιδί μπορεί να διαφωνεί μαζί μας χωρίς να μας αμφισβητεί ως γονείς. Μπορούμε να του δείξουμε ότι η διαφωνία είναι μέρος της σκέψης και της επικοινωνίας. «Εγώ το βλέπω διαφορετικά. Θέλεις να μου εξηγήσεις γιατί το πιστεύεις;»
3. Ας συζητάμε για τη δικαιοσύνη μέσα από καθημερινές καταστάσεις.
Τι κάνουμε όταν δύο παιδιά θέλουν το ίδιο παιχνίδι; Πώς αποφασίζουμε ποιος έχει σειρά; Είναι πάντα δίκαιο να παίρνουν όλοι ακριβώς το ίδιο; Τι γίνεται όταν κάποιος χρειάζεται περισσότερη βοήθεια; Τέτοιες συζητήσεις βοηθούν τα παιδιά να κατανοήσουν ότι η δικαιοσύνη δεν είναι πάντα τόσο απλή όσο φαίνεται.
4. Ας επιλέγουμε βιβλία που ανοίγουν ερωτήματα.
Ιστορίες για τη φιλία, τη διαφορετικότητα, την αλληλεγγύη, την ελευθερία και τον αποκλεισμό μπορούν να αποτελέσουν αφορμή για ουσιαστική επικοινωνία. Δεν χρειάζεται το βιβλίο να δίνει όλες τις απαντήσεις. Αρκεί να προσφέρει χώρο για σκέψη.
5. Ας παίρνουμε στα σοβαρά όσα λένε.
Ακόμη κι όταν οι απόψεις τους μοιάζουν απλοϊκές, μπορούμε να τις αντιμετωπίζουμε με σεβασμό. Όχι επειδή κάθε σκέψη ενός παιδιού είναι σωστή. Αλλά επειδή η διαδικασία μέσα από την οποία προσπαθεί να καταλάβει τον κόσμο έχει αξία.
Δεν χρειάζεται να συμφωνούμε με τα παιδιά για να τα ακούμε
Η ενθάρρυνση της κριτικής σκέψης δεν σημαίνει ότι αφήνουμε τα παιδιά να αποφασίζουν για τα πάντα. Ούτε ότι καταργούμε τα όρια. Σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε πως ακόμη και ένα μικρό παιδί έχει σκέψεις, απόψεις και ερωτήματα που αξίζουν την προσοχή μας. Μπορούμε να διατηρούμε τη γονεϊκή μας ευθύνη και ταυτόχρονα να του δίνουμε χώρο να εκφραστεί. Μπορούμε να εξηγούμε γιατί ένας κανόνας είναι απαραίτητος, ακόμη κι αν δεν του αρέσει. Και μπορούμε να του δείχνουμε ότι ο σεβασμός δεν εξαρτάται από το ποιος έχει τον τελευταίο λόγο.
Τι χάνουμε όταν θεωρούμε ότι τα παιδιά είναι πολύ μικρά;
Ίσως χάνουμε την ευκαιρία να γνωρίσουμε καλύτερα τον τρόπο με τον οποίο σκέφτονται. Όταν βιαζόμαστε να δώσουμε έτοιμες απαντήσεις, μπορεί να μην ανακαλύψουμε ποτέ τι έχει ήδη παρατηρήσει ένα παιδί, τι το προβληματίζει, τι θεωρεί άδικο και τι θα ήθελε τελικά να αλλάξει στον κόσμο γύρω του.
Τα παιδιά σκέφτονται ήδη. Και πολλές φορές πολύ πιο σύνθετα από όσο φανταζόμαστε.
Το ζητούμενο δεν είναι να τα αντιμετωπίζουμε σαν μικρούς ενήλικες. Είναι να βοηθήσουμε το παιδί να διατυπώσει τη δική του σκέψη, να ακούσει άλλες οπτικές και να αναγνωρίσει ότι ένα θέμα μπορεί να έχει περισσότερες από μία πλευρές.
Το εικονογραφημένο βιβλίο ως αφετηρία
Η μελέτη ανέδειξε ιδιαίτερα τη χρησιμότητα των εικονογραφημένων βιβλίων. Οι εικόνες προσφέρουν έναν κοινό χώρο παρατήρησης, ακόμη και για παιδιά που δεν έχουν αναπτύξει πλήρως τις αναγνωστικές τους δεξιότητες. Ένα παιδί μπορεί να εντοπίσει μια αδικία στην έκφραση ενός ήρωα, να αναγνωρίσει ένα συναίσθημα ή να συνδέσει την ιστορία με κάτι που έζησε στο σχολείο. Και το σημαντικότερο είναι ότι δεν χρειάζεται να μετατρέψουμε κάθε ανάγνωση σε μάθημα. Αρκεί να αφήσουμε χώρο για ερωτήσεις.
Ακούμε πραγματικά όσα μας λένε;
Συχνά ενθαρρύνουμε τα παιδιά να εκφράζουν τη γνώμη τους, αλλά δυσκολευόμαστε όταν αυτή η γνώμη δεν συμφωνεί με τη δική μας. Η ακρόαση, όμως, δεν σημαίνει ότι το παιδί θα αποφασίζει για τα πάντα. Ο γονιός εξακολουθεί να έχει την ευθύνη για την ασφάλεια και τα όρια. Σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε πως το παιδί έχει μια οπτική που αξίζει να ακουστεί, ακόμη κι όταν δεν μπορεί να καθορίσει την τελική απόφαση.
NEWSLETTER
Εγγραφείτε στο NewsLetter
Μετάβαση στο περιεχόμενο
